Çağdaş Bəhreyn şairi Qasım Həddadın bu şeirinin bir neçə il əvvəl etdiyim, indi isə yenidən işləyib təkmilləşdirdiyim tərcüməsini Xocalı şəhidlərinin, eləcə də dəhşətli soyqırım aktını lentə almış unudulmaz Çingiz Mustafayevin ruhuna bağışlayıram.

Torpağı dırnağımla eşdim –
Qan çıxana qədər!
O yerdə ki,
Allahın xurma ağacı
Yadların qılıncı altda qan ağlayırdı…

Bu yazı bir neçə il bundan qabaq yazılıb. İndi bəzi düzəliş və əlavələrlə onu oxuculara təqdim edirəm.

Şübhəsiz, bugünkü Güney Azərbaycan şeirinin ana xəttini milli qurtuluş ideyası təşkil edir. O da inkaredilməzdir ki, bütövlükdə insan və ümumilikdə azadlıq da çağdaş Cüney Azərbaycan poeziyasının başlıca mövzularından biridir. Qəzetlərin ədəbi səhifələrinə və pərakəndə şəkildə orda-burda çap olunan şeir kitablarına ötəri baxış, onların bədii səviyyəsi və poetik gücündəki əhəmiyyətli fərqlərə baxmayaraq, oxucunun qeyd edilən xüsusiyyətləri görməsi üçün kifayətdir. Amma burada mənim məqsədim müasir Güney Azərbaycan poeziyasını təhlil etmək deyildir. Söhbət ziyalının milli azadlıq məsələsində məsuliyyəti, anlayan bir şəxs kimi bu məsələ üstündə işləməsi zərurəti və çağdaş ziyalının qaça bilmədiyi bir sıra narahatlıqlar barədədir. Bununla əlaqədar dəyərli fars şairi Əhməd Şamlu üzərində bir qədər ətraflı dayanacağam.

Yollarım sınandı yad ölkələrdə,
Neçə yad dodaqda səsləndi adım.
Sağ ol, Ana Dilim, məni heç yerdə
Köməksiz qoymadın, yalqız qoymadın…

Döyüşdə qılınctək sıyrıldı qından,
Başımın üstündə bayrağım oldu.
Torpağım ikiyə bölünən zaman
Bu dil bölünməyən torpağım oldu.

 

Mənim və şərqşünas həmkarlarımın bir şair və ədəbiyyatşünas kimi yaxşı tanıdığı İsmayıl Nuri Əlanın silsilə məqalələr şəklində yaydığı "Cümə söhbətləri" ilk təsadüfdəcə diqqətimi çəkdi, çünki hörmətli ədib bu yazılarında, necə deyərlər, yeni bir ampluada – milli ideoloq və sosioloq qismində çıxış edirdi. Özü də necə? Tam şovinist və hegemonçu bir ruhda! Bir yerə toplayıb saf-çürük etməyə başladığım həmin məqalələrə dəyərli soydaşlarımız Aydın Təbrizinin və İşıq Sönməzin məntiqli və tutarlı cavablarını oxuyandan sonra, düzü, onlara münasibət bildirmək fikrindən vaz keçdim. Üstəlik bu məqalələrə başqa cinah və yönlərdən də tənqidlər yazılmışdı. Amma ardınca cənab Nuri Əlanın başqa bir "cümə söhbəti" ilə tanış oldum və "Babək Xürrəmdin həm də mənimkidirmi?" başlıqlı həmin məqalədə qabarıq görünən bəzi məqamlar bu yazını yazmağıma təkan verdi. 

İran həbsxanalarındakı qanunsuzluqlar, o cümlədən, Tehranda yerləşən bədnam Evin zindanında baş verən dəhşətli olaylar barədə dünya mətbuatında vaxtaşırı məlumatlar yer alır. Amma Güney Azərbaycan milli hərəkatı fəallarından bir çoxunun da saxlandığı bu zindanda məhbusların həyatının geniş mənzərəsini yaradan əsərlər İran rejiminin insan haqlarına sayğısızlığını, orta əsrlərə xas cəza mexanizmlərindən istifadə etdiyini göstərmək baxımından xüsusi önəm daşıyır. Bu yaxınlarda «Nyu-York Tayms» qəzeti «Ayətullahların zindanında» başlığı altında yenicə işıq üzü görmüş iki belə kitab haqqında məlumat yaymışdır. Bunlar Marina Nemətin «Tehran məhbusu» (306 səh.) və Zəhra Qəhrəmaninin «Mənim xain kimi həyatım» (242 səh.) adlı xatirələridir.
2003-cü ildə Evin zindanında istintaq altında qətlə yetirilmiş İran əsilli Kanada jurnalisti Zəhra Kazımidən fərqli olaraq, canlarını bir təhər qurtarıb Qərbə qaçan bu qadınlar həmin məşum həbsxanada çəkdiklərini təsirli bir şəkildə qələmə almış, dünya ictimaiyyətinə din pərdəsinə bürünmüş İran gerçəkliyinin həqiqi simasını açmağa çalışmışlar.

 

PJAK (Kürdüstan Azad Həyat Partiyası) son dövrdə PKK, Şimali İraq, sərhəd dışı əməliyyat və ABŞ-Türkiyə-İran əlaqələri müstəvisindəki hər müzakirədə gündəmə gəlməkdədir. PJAK-ın bu müzakirələrdəki rolu isə PKK-nın bölgədəki varlığını, yönünü və taleyini təyin edə biləcək açar anlayış kimi görünməkdədir. Son dövrdə bu qədər əhəmiyyətli hala gələn bu təşkilat haqqında o qədər də geniş məlumat olmadığından bir çox suallar beyinləri məşğul etməkdədir. PJAK-ın yaranışı və təşəkkül prosesi, onun PKK, İran, Şimali İraq və ABŞ ilə əlaqələri haqqında həll edilməsi lazım olan bir sıra düyünlər vardır. Bu yazının məqsədi həmin sualları cavablandırmağa çalışmaqdır. Məqalə dörd qısa hissədən ibarətdir. Birinci hissədə təşkilatın quruluş prosesi və məqsədləri nəzərdən keçiriləcək. İkinci hissədə PJAK-ı regional bir gücə çevirən şərait və amillərin təhlilinə çalışılacaq. Üçüncü hissədə PKK-nın "yeni missiya axtarışı", sonrakı hissədə isə İranın daxili siyasət balansında PJAK-ın mövqeyi araşdırılacaq. Yazıya qısa bir ümumi dəyərləndirmə ilə yekun vurulacaq.