1950-ci illərin ortalarında adi bir axşamçağı təsiri uzun illər dünya əhalisinin yaddaşından getməyən və Qərbin ictimai quruluşunda böyük inqilaba səbəb olan bir hadisə baş verdi. Hadisənin mərkəzində ABŞ-ın Alabama ştatının Montqomeri şəhərində yaşayan orta yaşlı bir qadın dayanırdı: o, işlədiyi atelyedən evə qayıdarkən, elə bir hərəkət etdi ki, adı uzun müddət insan haqlarına dair kitab və yazıların səhifələrindən düşmədi.
Amerikada quldarlığın qadağan edilməsindən çox illər ötmüşdü, amma o vaxtlar hələ də müxtəlif formalarda özünü göstərən irqi ayrı-seçkilik Afrika mənşəli Amerika zəncilərinə əzab verirdi. Həmin illər Alabama ştatında qəribə bir qanun vardı: bu qanuna əsasən, əgər hər hansı avtobusda boş oturacaq olmazdısa, qaralar öz yerlərini ağlara verməli, özləri isə ayaq üstə getməliydilər. Bu, ABŞ-da yazılmış bir qanun idi.

  

Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının, eləcə də qadın hərəkatının tanınmış fəallarından biri, müstəqil jurnalist Şahnaz xanım Qulami hələ 1989-1994-cü illərdə beş il öz milli-siyasi mübarizəsinə görə Təbriz həbsxanasında saxlanmış, ötən il isə May hadisələrinin ildönümü mərasimlərində iştirak etdiyi üçün tutularaq, təqribən bir ay müddətinə zindana salınmışdır. Xəbər verildiyi kimi, bu yaxınlarda Şahnaz xanım «quruluş əleyhinə təbliğat aparmaq» ittihamı ilə mühakimə olunmaq üçün Təbriz İnqilab məhkəməsinə çağrılmışdır. Həmin çağırışla bağlı onun yazısını farscadan çevirib sizə təqdim edirəm.

Mənə göndərilmiş çağırış vərəqəsinə əsasən, mən 13.06.87 (04.09.08) tarixində Təbriz İnqilab Məhkəməsinin birinci şöbəsində «quruluş əleyhinə təbliğat» ittihamı ilə mühakimə olunmalıyam. Əlbəttə, dostlarımın repressiya və işgəncələrə məruz qalmasnın, zindana salınması və fiziki cəhətdən aradan götürülməsinin şahidi olan bir adam kimi mənim özüm üçün bu məsələ o qədər də mühüm və önəmli deyil, çünki bu, azad və həyatsevər bir insanın öz haqlı, bərabərlik və azadlığa yönəlik istəklərinə çatmaqdan ötrü verə biləcəyi ən kiçik ödəncdir:

Ey gözəllik aşiqi, həyat gözəldir –
Diri düşüncəlilər gözəlliyə çatarlar.
Bu geridönməz o qədər gözəldir ki,
Ondan ötrü candan keçmək olar.
                                              (Mövlana)

 

və ya

DİDİŞMƏLƏR TEATRI

Bu yaxınlarda rəhbəri olduğum "Kultaz.com" - Mədəniyyət Portalında "Güney Azərbaycan Ədəbiyyatı" həftəsi keçirdik. Virtual festival xarakteri daşıyan layihə çərçivəsində bir çox güneyli yazarları oxuculara təqdim elədik. O taylı-bu taylı oxucu və yazarların iştirakı ilə maraqlı müzakirələr getdi. Amma az keçmədi ki, bu müzakirələr ədəbiyyat, mədəniyyət sərhədlərini aşdı, böyük mənada Güney Azərbaycan müzakirələrinə çevrildi. Bu da təbiidir və belə də olmalıydı. Müzakirələrin bir yerində güneyli soydaşlarımızdan biri maraqlı bir irad bildirdi: "Son vaxtlar Ankara və Bakıda bizə Güney məsələsində dərs vermək istəyənlərin sayı nədənsə, çoxalıb".

Mövzuya bu nöqtədən başlamağım boşuna deyil. Birincisi, Güney Azərbaycan məsələsi yalnız o tayın yox, harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlının problemidir. İkincisi, bütün türk dünyasına toxunan məsələdir. Ən nəhayət, Güney Azərbaycanda 30 milyonluq bir toplumun adi insani haqqlarından belə, məhrum olması bütün demokratik dünyanın, bütün insanlığın çiynində ağır bir yükdür.

Məhəmməd Hüseyn Şəhriyarın Azərbaycan türkcəsində şeir yazmağa başlamasına anasının təsiri bəlli bir faktdır. Məhz anasının Tehrana gəlişindən sonra o vaxtadək, öz təbirincə, fars dilinin birinci dərəcəli şairi olan və bu dilə xidmət edən Şəhriyar doğma dilinə üz tutdu və çox keçmədən öz dilində "Heydərbabaya salam" və "Səhəndiyyə" kimi şah əsərlər yaratdı.
Şəhriyarın düşüncəsində və yaradıcılığında baş vermiş bu mühüm dönüş barədə onun öz danışığı, əlbəttə, çox önəmlidir, ədəbi-tarixi fakt kimi qiymətlidir. "Ana yurdum" adlı vebloqda Şəhriyarın vaxtilə bu mövzuda müsahibəsinin mətni və səs faylı yerləşdirilmişdir. Mətni səs faylından alan soydaşımız Şəhriyarın danışıq tərzini olduğu kimi saxlayaraq, mötərizələrdə bəzi sözlərin izahını vermişdir. Biz həmin mətni cüzi dəyişikliklə latın əlifbasına çevirib Quzey Azərbaycan oxucusunu nəzərə alaraq izahları bir qədər də artırmışıq. (Qara hərflərlə verilmiş cümlələr Şəhriyardan müsahibə götürmüş şəxsə aiddir).
Buyurun, oxuyun, yaxud dinləyin. Bu müsahibə dahi Şəhriyarın şəxsiyyəti barədə təsəvvürümüzü genişləndirməklə yanaşı, "ana dili" ifadəsinin mahiyyətini daha dərindən anlamağımıza şərait yaradır.

 

ƏLİMİZ ÜST-ÜSTƏ

Hadi Qaraçay üçün

Gəl,
Uzadaq əlimizi tarixə doğru –
Yerə girsin utandığından barı.
Əlim əllərin kimi,
Ürəyim ürəyim kimi qabar-qabar.
Əlimiz üst-üstə
tarixi dikəltdi belə;
Duyğumuz
          duyğusuzları
                 yaşatdı belə.
Əlimdə iz salan həsrətimə bax!
Dişimdə boğulan harayıma bax!
Gözlərində izlənən həsrətə bənzər.