Özünü müsəlmanların hamisi və “qəmxar”ı kimi qələmə verməkdən usanmayan İran rejimi paralel olaraq, müsəlman torpaqlarını işğal etmiş Ermənistan Respublikası ilə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrini durmadan genişləndirməkdədir. Artıq bu əməkdaşlıq iri regional iqtisadi layihələr həddinə çatmışdır. İrəvan yaxınlığında İran, Ermənistan və Rusiyanın birgə səyləri ilə tikiləcək neftayırma zavodu bunun bariz nümunəsi sayıla bilər.
Layihə barədə məlumat verən Ermənistanın energetika və təbii ehtiyatlar naziri Armen Movsesyan bildirib ki, hələlik tikintiyə hazırlıq prosesi işçi qruplar səviyyəsində aparılır. Onun dediyinə görə, zavodun qurulması üçün bir neçə il vaxt və 2.5-3 milyard dollar vəsait tələb olunur.

  

1950-ci illərin ortalarında adi bir axşamçağı təsiri uzun illər dünya əhalisinin yaddaşından getməyən və Qərbin ictimai quruluşunda böyük inqilaba səbəb olan bir hadisə baş verdi. Hadisənin mərkəzində ABŞ-ın Alabama ştatının Montqomeri şəhərində yaşayan orta yaşlı bir qadın dayanırdı: o, işlədiyi atelyedən evə qayıdarkən, elə bir hərəkət etdi ki, adı uzun müddət insan haqlarına dair kitab və yazıların səhifələrindən düşmədi.
Amerikada quldarlığın qadağan edilməsindən çox illər ötmüşdü, amma o vaxtlar hələ də müxtəlif formalarda özünü göstərən irqi ayrı-seçkilik Afrika mənşəli Amerika zəncilərinə əzab verirdi. Həmin illər Alabama ştatında qəribə bir qanun vardı: bu qanuna əsasən, əgər hər hansı avtobusda boş oturacaq olmazdısa, qaralar öz yerlərini ağlara verməli, özləri isə ayaq üstə getməliydilər. Bu, ABŞ-da yazılmış bir qanun idi.

  

Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının, eləcə də qadın hərəkatının tanınmış fəallarından biri, müstəqil jurnalist Şahnaz xanım Qulami hələ 1989-1994-cü illərdə beş il öz milli-siyasi mübarizəsinə görə Təbriz həbsxanasında saxlanmış, ötən il isə May hadisələrinin ildönümü mərasimlərində iştirak etdiyi üçün tutularaq, təqribən bir ay müddətinə zindana salınmışdır. Xəbər verildiyi kimi, bu yaxınlarda Şahnaz xanım «quruluş əleyhinə təbliğat aparmaq» ittihamı ilə mühakimə olunmaq üçün Təbriz İnqilab məhkəməsinə çağrılmışdır. Həmin çağırışla bağlı onun yazısını farscadan çevirib sizə təqdim edirəm.

Mənə göndərilmiş çağırış vərəqəsinə əsasən, mən 13.06.87 (04.09.08) tarixində Təbriz İnqilab Məhkəməsinin birinci şöbəsində «quruluş əleyhinə təbliğat» ittihamı ilə mühakimə olunmalıyam. Əlbəttə, dostlarımın repressiya və işgəncələrə məruz qalmasnın, zindana salınması və fiziki cəhətdən aradan götürülməsinin şahidi olan bir adam kimi mənim özüm üçün bu məsələ o qədər də mühüm və önəmli deyil, çünki bu, azad və həyatsevər bir insanın öz haqlı, bərabərlik və azadlığa yönəlik istəklərinə çatmaqdan ötrü verə biləcəyi ən kiçik ödəncdir:

Ey gözəllik aşiqi, həyat gözəldir –
Diri düşüncəlilər gözəlliyə çatarlar.
Bu geridönməz o qədər gözəldir ki,
Ondan ötrü candan keçmək olar.
                                              (Mövlana)

 

və ya

DİDİŞMƏLƏR TEATRI

Bu yaxınlarda rəhbəri olduğum "Kultaz.com" - Mədəniyyət Portalında "Güney Azərbaycan Ədəbiyyatı" həftəsi keçirdik. Virtual festival xarakteri daşıyan layihə çərçivəsində bir çox güneyli yazarları oxuculara təqdim elədik. O taylı-bu taylı oxucu və yazarların iştirakı ilə maraqlı müzakirələr getdi. Amma az keçmədi ki, bu müzakirələr ədəbiyyat, mədəniyyət sərhədlərini aşdı, böyük mənada Güney Azərbaycan müzakirələrinə çevrildi. Bu da təbiidir və belə də olmalıydı. Müzakirələrin bir yerində güneyli soydaşlarımızdan biri maraqlı bir irad bildirdi: "Son vaxtlar Ankara və Bakıda bizə Güney məsələsində dərs vermək istəyənlərin sayı nədənsə, çoxalıb".

Mövzuya bu nöqtədən başlamağım boşuna deyil. Birincisi, Güney Azərbaycan məsələsi yalnız o tayın yox, harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlının problemidir. İkincisi, bütün türk dünyasına toxunan məsələdir. Ən nəhayət, Güney Azərbaycanda 30 milyonluq bir toplumun adi insani haqqlarından belə, məhrum olması bütün demokratik dünyanın, bütün insanlığın çiynində ağır bir yükdür.

Məhəmməd Hüseyn Şəhriyarın Azərbaycan türkcəsində şeir yazmağa başlamasına anasının təsiri bəlli bir faktdır. Məhz anasının Tehrana gəlişindən sonra o vaxtadək, öz təbirincə, fars dilinin birinci dərəcəli şairi olan və bu dilə xidmət edən Şəhriyar doğma dilinə üz tutdu və çox keçmədən öz dilində "Heydərbabaya salam" və "Səhəndiyyə" kimi şah əsərlər yaratdı.
Şəhriyarın düşüncəsində və yaradıcılığında baş vermiş bu mühüm dönüş barədə onun öz danışığı, əlbəttə, çox önəmlidir, ədəbi-tarixi fakt kimi qiymətlidir. "Ana yurdum" adlı vebloqda Şəhriyarın vaxtilə bu mövzuda müsahibəsinin mətni və səs faylı yerləşdirilmişdir. Mətni səs faylından alan soydaşımız Şəhriyarın danışıq tərzini olduğu kimi saxlayaraq, mötərizələrdə bəzi sözlərin izahını vermişdir. Biz həmin mətni cüzi dəyişikliklə latın əlifbasına çevirib Quzey Azərbaycan oxucusunu nəzərə alaraq izahları bir qədər də artırmışıq. (Qara hərflərlə verilmiş cümlələr Şəhriyardan müsahibə götürmüş şəxsə aiddir).
Buyurun, oxuyun, yaxud dinləyin. Bu müsahibə dahi Şəhriyarın şəxsiyyəti barədə təsəvvürümüzü genişləndirməklə yanaşı, "ana dili" ifadəsinin mahiyyətini daha dərindən anlamağımıza şərait yaradır.

 

ƏLİMİZ ÜST-ÜSTƏ

Hadi Qaraçay üçün

Gəl,
Uzadaq əlimizi tarixə doğru –
Yerə girsin utandığından barı.
Əlim əllərin kimi,
Ürəyim ürəyim kimi qabar-qabar.
Əlimiz üst-üstə
tarixi dikəltdi belə;
Duyğumuz
          duyğusuzları
                 yaşatdı belə.
Əlimdə iz salan həsrətimə bax!
Dişimdə boğulan harayıma bax!
Gözlərində izlənən həsrətə bənzər. 

MİRZƏ ƏLİ MÖCÜZ YARADICILIĞININ TƏDQİQİ VƏ NƏŞRİ TARİXİNƏ DAİR  

Öz xalqının intibahı uğrunda yazıb-yaradan mütərəqqi dünyagörüşlü mübariz Azərbaycan şairi, əsərlərini əsasən ana dilində yazmış böyük satirik Mirzə Əli Möcüzün ədəbi irsi panfarsist hakimiyyət dövründə İranda təbii ki, çap edilə bilməzdi. Rza şah diktatorluğu devrildikdən sonra, Azərbaycanda Milli Hökumət fəaliyyət göstərdiyi bir dövrdə Möcüz əsərlərinin nəşri üçün əlverişli şərait yarandı. Şairin 252 səhifəlik ilk seçilmiş əsərləri 1945-ci ildə tədqiqatçı Qulam Məmmədlinin təşəbbüsü ilə SSRİ ilə İran arasında Mədəni Əlaqələr Cəmiyyəti Təbriz şöbəsinin nəşriyyatında çap edilir. Mətbuat səhifələrində Möcüzün məfkurə və yaradıcılığına dair məqalələr dərc edilməyə başlayır. O dövrdə istər Qulam Məmmədlinin, istərsə də digər müəlliflərin yazdığı bu məqalələrlə möcüzşünaslığın təməli qoyulur. Şairin əsərləri Şimali Azərbaycanda da Qulam Məmmədlinin tərtibçiliyi və ön sözu ilə 1948, 1954, 1982-cı illərdə nəşr edilir. Kitabdan-kitaba Möcüzün seçilmiş əsərlərinə daxil edilən şeirlərin sayı artır. 1963-cü ildə isə şairin seçilmiş əsərləri Pançenko familiyalı tərcüməçi tərəfindən rus dilinə çevrilərək çap edilir.

Adəti üzrə bir çox farslar, xüsusən məmurlar, siyasətçilər və qələmi ilə onlara xidmət edənlər fars dili üçün «milli», İranda yayılmış digər dillər üçünsə «məhəlli» sifətini işlədirlər. Əslində fars millətindən olan dövlət adamları və qanunvericilərin öz dillərini, hətta hər hansı başqa bir dili milli dil kimi (ünsiyyət dili kimi yox) müəyyənləşdirməyə haqqı olub-olmaması məsələsinin ölkədə ən geniş miqyasda müzakirəyə ehtiyacı olsa da, mən indilik İranda türk dilinin «məhəlli dil» olması iddiasını araşdırmaq niyyətindəyəm və mətləbi uzatmadan «İran türklərinin milli coğrafi lüğəti» kitabından bir hissəni aşağıda nəql edirəm. Bu kitabdan aydın olur ki, türk dili ölkənin cənub-şərqində, yəni Pakistanla sərhəddə yerləşən bir bölgədən savayı, İranın bütün ərazisində tarixi və təbii surətdə yayılmışdır. Ölkənin bütün ərazisinə yayılmış yeganə dil olan türk dilinin «məhəlli» adlandırılması əgər İranın etnik coğrafiyasından xəbərsizlikdən irəli gəlmirsə, onda hakim millətin ifrat şovinist meyllərinin təzahürüdür. Hər iki halda bu yanlış iddianın İran qanunlarında, o cümlədən, mövcud reallığın əksinə olaraq özbaşına surətdə fars dilini «milli», türkcəni isə «məhəlli» deyə təqdim edən Əsas Qanunda əksini tapması, şübhəsiz, böyük xətadır, ölkə və onun əhalisi üçün problem yaradan bir məsələdir.

 

"Biz inanırıq ki, Azərbaycan xalqının öz milli və insani haqları uğrunda apardığı sivil-mədəni mübarizə mütərəqqi dünya dövlətləri və millətləri tərəfindən diqqətlə izlənəcək və dəstəklənəcəkdir".

AMAT-ın sözçüsü Çingiz bəy Göytürkün Avropa Parlamentində çıxışı

Dəyərli millət vəkilləri!
Hörmətli xanımlar və bəylər!
Azərbaycanın Güneyi ilə ilgili problemləri araşdırmaq, bu problemlərin beynəlxalq normalar və dəyərlər çərçivəsində həllinə yönəlik yollar aramaq məqsədi ilə Azərbaycan Milli Azadlıq Təşkilatı (AMAT) adına Sizinlə fikirlərimi paylaşmaqdan son dərəcə məmnun olduğumu ifadə etmək istəyirəm.
Bilindiyi kimi, "İran" adı mifik bir addır və tarix boyu nə real bir coğrafi anlayış kimi, nə də gerçək bir siyasi anlayış kimi ”İran” adlı bir ölkə və ya dövlət olmamışdır. Bu bölgədə real coğrafi ərazi adı kimi Azərbaycan, Persiya və b. adlar mövcud olmuş, real dövlət adı kimi isə yalnız xanədan, sülalə və tayfa adları işlədilmişdir. Örnəyin: Madlar, Həxamənşilər, Səlcuqlular, Səfəvilər, Əfşarlar və s.
1935-ci ildə Rza Pəhləvinin fərmanı ilə ”İran” adı rəsmən qəbul edildi və bununla da bölgədəki etnik, kültürəl və s. müxtəlifliklər inkar olundu. Fars şovinizmi müxtəlif xalqlara qarşi hərbi, siyasi, kültürəl zorakılıqlar uyqulayaraq ”Tək dövlət, tək millət, tək dil” yaratmağa və bölgənin bütün tarixinin, bütün mədəniyyətinin yalnız farslara məxsus olduğunu qəbul etdirməyə çalışdı.