Adəti üzrə bir çox farslar, xüsusən məmurlar, siyasətçilər və qələmi ilə onlara xidmət edənlər fars dili üçün «milli», İranda yayılmış digər dillər üçünsə «məhəlli» sifətini işlədirlər. Əslində fars millətindən olan dövlət adamları və qanunvericilərin öz dillərini, hətta hər hansı başqa bir dili milli dil kimi (ünsiyyət dili kimi yox) müəyyənləşdirməyə haqqı olub-olmaması məsələsinin ölkədə ən geniş miqyasda müzakirəyə ehtiyacı olsa da, mən indilik İranda türk dilinin «məhəlli dil» olması iddiasını araşdırmaq niyyətindəyəm və mətləbi uzatmadan «İran türklərinin milli coğrafi lüğəti» kitabından bir hissəni aşağıda nəql edirəm. Bu kitabdan aydın olur ki, türk dili ölkənin cənub-şərqində, yəni Pakistanla sərhəddə yerləşən bir bölgədən savayı, İranın bütün ərazisində tarixi və təbii surətdə yayılmışdır. Ölkənin bütün ərazisinə yayılmış yeganə dil olan türk dilinin «məhəlli» adlandırılması əgər İranın etnik coğrafiyasından xəbərsizlikdən irəli gəlmirsə, onda hakim millətin ifrat şovinist meyllərinin təzahürüdür. Hər iki halda bu yanlış iddianın İran qanunlarında, o cümlədən, mövcud reallığın əksinə olaraq özbaşına surətdə fars dilini «milli», türkcəni isə «məhəlli» deyə təqdim edən Əsas Qanunda əksini tapması, şübhəsiz, böyük xətadır, ölkə və onun əhalisi üçün problem yaradan bir məsələdir.

 

Davamı...

Milli zülm barədə istənilən söhbət çox zaman bəzi üçüncü dünya ölkələrindəki hökumətlər tərəfindən hakimiyyətləri altında olan, çeşidli dillərə və mədəniyyətlərə malik xalqların və millətlərin mədəni kimlik və dilinin məhv edilməsini nəzərdə tutur. Milli zülm hökumətlər tərəfindən adətən minlərələ iqtisadi, mədəni, təbliğati üsullarla və milyardlarla milli sərvətin sərf olunması yolu ilə gerçəkləşdirilir.
Milli zülm bir qayda olaraq, müxtəlif formalarda həyata keçirilir:
1. Siyasi zülm: Məsələn, azlıqları təmsil edən şəxslərin siyasi həyatda səmərəli iştirakına imkan verilməməsi.
2. Mədəni zülm: Məsələn, müəyyən dilin, yaxud ləhcənin öyrənilməsi və işlənməsinə, kütləvi informasiya vasitələrində onlardan itifadə olunmasına qadağa qoyulması.
3. İqtisadi zülm: Bu zaman hakim dairələr xüsusi bir proqram əsasında azlıqların iqtisadi mənfəətlərini azaltmağa və ya onun qarşısını almağa çalışır.
4. Fiziki zülm: Məsələn, azlıqların zorla öz ərazilərindəki müəyyən bölgədə, yaxud başqa ərazilərdə yerləşdirilməsi, başqa etnik qruplara mənsub fərdlərin məskunlaşdırılması yolu ilə onların torpağının ələ keçirilməsi və bununla da həmin azlığa məxsus ərazidə əhalinin demoqrafik strukturu və nisbətinin dəyişdirilməsi.

 

Davamı...

1. 7 noyabr 1937-ci il tarixdə Rza şah Pəhləvi Məclisinin qəbul etdiyi qanuna əsasən, ölkənin Qacarlar dönəmindəki inzibati bölgüsü dəyişdirilərək əyalətlərin tarixi adları ixtisar olundu və İran ərazisi Şimal-Qərb, Qərb, Şimal, Cənub, Mekran və Şimal-Şərq adı ilə altı ostana bölündü.
2. Qısa müddətdən sonra, həmin ilin dekabr ayında sözügedən bölgüyə yenidən baxıldı və İran ölkəsi on ostana bölünərək gülməli bir şəkildə 1-dən 10-a qədər rəqəmlərlə adlandırıldı. Təbriz şəhəri üçüncü ostanın, Urmiya isə dördüncü ostanın mərkəzi oldu, Güney Azərbaycan hüdudları və "Azərbaycan" adı ölkə xəritəsindən tamamilə silindi. Bu bölgüdə Ərdəbil üçüncü ostanın tərkibinə daxil idi.

Davamı...

ABŞ Konqresində Faxtə xanım Zamaninin çıxışı

Xəbər verildiyi kimi, bir neçə gün öncə ABŞ Konqresində ilk dəfə olaraq İranda milli azlıqların vəziyyətinə dair dinləmələr keçirilib. Dinləmələrdə Güney azərbaycanlılarla yanaşı, bəlucların, ərəblərin və kürdlərin təmsilçiləri iştirak edib. Güney azərbaycanlıların durumu və problemləri barədə Azərbaycanlı Siyasi Məhbusları Müdafiə Assosiasiyasının sədri Faxtə xanım Zamani nitq söyləyib. Aşağıda həmin nitqin tərcüməsini veririk. Çıxışın ingiliscə mətninin əlimizə çatmasına şərait yaratmış Xədicə İsmayılovaya təşəkkürlərimizi bildiririk.

Mən İranda yaşayan, əsas insan haqları davamlı olaraq pozulan və səsləri boğulan azərbaycanlıların ağır durumu barədə danışmaq üçün burdayam. Sayı 20 milyondan çox olan azərbaycanlılar İranda ən böyük azlığı təşkil edirlər. Onlar əsasən İranın şimalında və şimal-qərbində yaşayırlar. Azərbaycan dilində həmçinin şimal-şərqi və mərkəzi İranda, eləcə də paytaxt Tehranda danışılır. Bu əhalinin hamısı İran İslam rejimində sosial, iqtisadi və siyasi hüquqlarının ciddi şəkildə pozulması şəraitində yaşayır.

 

Davamı...

Bu məqalədə İranın Güney Qafqaz bölgəsində yürütdüyü siyasət təhlil olunur. Amma məsələyə bir qədər geniş baxsaq, görərik ki, İranın bu bölgədəki siyasəti prinsipcə və əsas etibarilə Azərbaycan Respublikasına yönəlmişdir. Burada Gürcüstan nisbətən uzaqlığı, strateji və geopolitik mövqeyinin az əhəmiyyətə malikliyi üzündən o qədər də önəm daşımır. Bölgənin üçüncü ölkəsinə, yəni Ermənistana gəldikdə isə, demək lazımdır ki, İranın bu ölkəyə dair siyasəti (statistik rəqəmlərə əsasən, nəzərə alınmaması mümkün olan iqtisadi maraqlar istisna edilməklə) Azərbaycan Respublikasına yönəlik siyasəti çərçivəsində yer alır. İranın Quzey Azərbaycan siyasətini iki başlıca aspektdə araşdırmaq lazımdır:
1. Quzey Azərbaycanın strateji, geopolitik mövqeyi və Qərb dövlətləri ilə münasibətləri;
2. Güney Azərbaycana dair məsələlər.

 

Davamı...

Çağdaş Bəhreyn şairi Qasım Həddadın bu şeirinin bir neçə il əvvəl etdiyim, indi isə yenidən işləyib təkmilləşdirdiyim tərcüməsini Xocalı şəhidlərinin, eləcə də dəhşətli soyqırım aktını lentə almış unudulmaz Çingiz Mustafayevin ruhuna bağışlayıram.

Torpağı dırnağımla eşdim –
Qan çıxana qədər!
O yerdə ki,
Allahın xurma ağacı
Yadların qılıncı altda qan ağlayırdı…

Davamı...

Bu yazı bir neçə il bundan qabaq yazılıb. İndi bəzi düzəliş və əlavələrlə onu oxuculara təqdim edirəm.

Şübhəsiz, bugünkü Güney Azərbaycan şeirinin ana xəttini milli qurtuluş ideyası təşkil edir. O da inkaredilməzdir ki, bütövlükdə insan və ümumilikdə azadlıq da çağdaş Cüney Azərbaycan poeziyasının başlıca mövzularından biridir. Qəzetlərin ədəbi səhifələrinə və pərakəndə şəkildə orda-burda çap olunan şeir kitablarına ötəri baxış, onların bədii səviyyəsi və poetik gücündəki əhəmiyyətli fərqlərə baxmayaraq, oxucunun qeyd edilən xüsusiyyətləri görməsi üçün kifayətdir. Amma burada mənim məqsədim müasir Güney Azərbaycan poeziyasını təhlil etmək deyildir. Söhbət ziyalının milli azadlıq məsələsində məsuliyyəti, anlayan bir şəxs kimi bu məsələ üstündə işləməsi zərurəti və çağdaş ziyalının qaça bilmədiyi bir sıra narahatlıqlar barədədir. Bununla əlaqədar dəyərli fars şairi Əhməd Şamlu üzərində bir qədər ətraflı dayanacağam.

Davamı...

Bu yazının müəllifi Əkbər Paşayi – Urmiya universiteti fizika fakültəsinin tələbəsi və «Ustad Şəhriyar ocağı» tələbə cəmiyyətinin katibi – ötən ilin mayında 2006-cı il May qiyamının ildönümü günlərində həbs olunaraq, əvvəlcə təhlükəsizlik idarəsində istintaq altında saxlanmış, sonra Urmiya zindanına köçürülmüş və 2007-ci il iyulun 2-də girov müqabilində azad edilmişdir. Dekabr ayında isə Urmiya inqilab məhkəməsi onun barəsində üç il möhlətlə bir il müddətinə həbs hökmü çıxarmışdır.
Zindanda olarkən, Ə.Paşayi Güney Azərbaycan tələbə hərəkatının fəallarından birini – Hadi Həmidini özü üçün kəşf etmişdir. Bu təsirli yazısı ilə o, hazırda Urmiya zindanında saxlanan Hadi bəyi bizlərə də tanıtmağa çalışır. Amma məqalə təkcə Vətənin dəyanətli oğullarından birini tanıtmaq baxımından deyil, Güney Azərbaycan tələbə hərəkatının durumunu və rejimin milli fəallara basqılarında yararlandığı üsulları əks etdirmək baxımından da önəmlidir. Bütün bunları nəzərə alıb məqaləni ana dilimizə çevirdim.

 

Davamı...

Doqquz il bundan qabaq Tehranda oxuyarkən, dostlarımdan biri məni iranşünaslıq fondlarından birinə aparmışdı. Orada diqqəti çəkən şeylər çox idi: fond sədrinin «salam» sözünə allergiyasından və ona müraciət edənlərin hamısından «dorud be» («salam» mənasındadır, əsil fars sözü sayılır – M.M.) sözünü gözləməsindən tutmuş həmin fondda ermənilərin ciddi fəaliyyətinə, Mədəniyyət naziri Ətaullah Mühaciraninin, prezident Xatəminin və xaricdə, məsələn, Avstraliyada yaşayan iranlıların ona yardımlarına qədər. Amma mənim diqqətimi hər şeydən artıq özünə çəkən və bu gün də zehnimi məşğul edən şey o oldu ki, bu fondun o qədər də zəngin olmayan kitabxanası üç hissədən – farsşünaslıq, ermənişünaslıq və kürdşünaslıq bölmələrindən ibarət idi. Həmin kitabxanada ölkədə yaşayan digər xalqlar, məsələn, türklər, ərəblər, türkmənlər, bəluclar, yaxud İrandakı dini və məzhəbi azlıqlar – sünnilər, əhli-həqq, dərvişlər, yəhudilər, xristianlar və b. haqqında bir kitab belə tapılmırdı.

 

Davamı...

İranda Azərbaycan Respublikası əleyhinə fəaliyyət göstərən nəşrlər (o cümlədən, «Şimali İran» dərgisi və «Misaq» qəzeti) və İnternet saytları barədə yazmışam. Unudanlara və bilməyənlərə bloqdakı «Şimali İran gərək azad ola...» adlı məqaləmi oxumağı tövsiyə edirəm. Qısaca onu deyim ki, bu informasiya vasitələri Azərbaycan Respublikası ərazisinin əslində «Şimali İran» olduğunu «isbatlamağa» xidmət edir. Sayları iyirmiyə (mən biləni) yaxınlaşsa da, məzmunları, bəzən hətta müəllifləri və məqalələri də eynidir. Bu da onların bir mərkəzdən idarə olunduğunu söyləməyə əsas verir. Mən təbii ki, vaxtaşırı bu saytları gözdən keçirirəm. Bir müddət əvvəl onların birində «Bakı – İran səfirlərinin ticarət mərkəzi» başlıqlı yazı diqqətimi çəkdi. Müəllifi Cənubi Qafqaz üzrə ekspert kimi təqdim olunan Qulaməli Səccadi idi. Sonra bu yazını ikinci, üçüncü saytda da gördüm. Üçüncüdə hətta sayt müəllifi məqaləyə bir ön söz də yazmışdı. Daha geniş olan sonuncu variantın bizlər üçün də maraqlı olacağını düşünüb onu olduğu kimi, necə deyərlər, nöqtəsinə, vergülünə toxunmadan, heç bir izah və şərh vermədən dilimizə çevirməyi qərara aldım. Yazı təbii ki, anti-Azərbaycan mövqeyindən yazılıb. Amma əsas məsələ bu mövqedə duranların öz səfirlərinin fəaliyyətinə verdiyi qiymətdir. Bizim qəzetlərdə ara-sıra bu barədə yazılar gedəndə İran tərəfi buna sərt reaksiya verir. Amma məşhur lətifədə söyləndiyi kimi, bunu biz demirik. Qoy narazılıqlarını Azərbaycanın üstünə qısqırtdıqlarına bildirsinlər.

Davamı...